انسانی بسیار انسانی

تقویم ترمی تابستان 87

gazooki — Wed, 02 Jul 2008 19:59:18 GMT

شنبه – چهارشنبه

شروع ترم: 12/04/87

پايان ترم: 23/06/87

Quiz 1 : ۸۷/۰۵/۱۲

Quiz 2 : ۸۷/۰۶/۱۳

يكشنبه – سه شنبه

شروع ترم: 11/04/87

پايان ترم: 24/06/87

Quiz 1 : ۸۷/۰۵/۰۸

Quiz 2 : ۸۷/۰۶/۱۲

دوشنبه – پنج شنبه

شروع ترم: 10/04/87

پايان ترم: 21/06/87

Quiz 1 : ۸۷/۰۵/۱۰

Quiz 2 : ۸۷/۰۶/۱۱

ارزیابی دوباره ارزشها

gazooki — Mon, 23 Jun 2008 07:08:18 GMT

سه سال با انساني بسيار انساني در كنار شما بودم و به تفصيل از نيچه برايتان سخن گفتم. انساني بسيار انساني در اين سه سال بر آن بود تا مفهوم حقيقي فلسفه نيچه با طرحي نو از خوانش ايراني و فارسي آن بشناساند. ازنيچه سخن گفتن بسيار است، اگر چه همچنان معتقدم كه نيچه آيينه ايست كه نبايد توقع داشت اگر خري در آن نظر كند، انساني تواند ديد. شايد بهمين دليل و البته دلايل ديگر تصميم گرفتم كه نوشتن درباره نيچه و صحبت از نيچه و فلسفه او را در انساني بسيار انساني خاتمه دهم و با ارزيابي دوباره ارزشها، بازگشتي جاودان را بازهم با انساني بسيار انساني با احترام به نيچه آغاز نمايم. گاه آن رسيده است كه نيچه را پاداش بسزايي دهم:

«آنكس كه هميشه شاگرد مي ماند، آموزگار خويش را پاداش بسزايي نمي دهد.»

در سالهاي گذشته با وبلاگهاي «شرح پريشاني» و «انديشه اهورايي پاييز» با شما نيك سخن گفته بودم، اما به دلايلي كه خوانندگان قديمي و همراهان خوب اين دو وبلاگ مي دانند به سرانجام نرسيدند. اما انساني بسيار انساني، انديشه اي فراسوي نيك و بد خواهد بود و بازگشتي جاودان. با شما خواهم گفت از انديشه و آنچه انديشيدني است؛ با شما خواهم گفت از سرزمين آرياييم و مردان اهوراييش؛ با شما ار آنچه مايه شيدايي بشر است خواهم گفت.

نمي دانم، شايد ديگر بار نيز غمين شوم و با دل خود بگويم :‹‹آنان مرا در نمي يابند؛ من دهاني بهر اين گوش ها نيستم›› اما آفريينده جوياي ياران است. نه نعش ها و گله ها و مومنان.آفريينده جوياي آفرييندگان قرين خويش است؛ جوياي آناني كه ارزش هاي نو را بر لوح هاي نو مي نگارند.

آري؛ موسم ‹‹نيك›› و ‹‹بد›› به سر آمده است. بايد بشر را به گزينش هايي وا داريم كه سراسر آينده بسته بدان ها باشد. انديشه اي فراسوي نيك و بد...

‹‹هان! از فرزانگي خويش به تنگ آمده ام و چون زنبوري انگبين بسيار گرد كرده، مرا به دست هايي نياز است كه به سويم دراز شوند.

مي خواهم ارزاني دارم و بخش كنم تا ديگر با فرزانگان ميان مردم از نابخردي خويش شادمان شوند و تهيدستان ديگر بار از توانگري خويش.››

منتظر انديشه هاي ناب و آريايي تان هستم تا اين بار نيز با ياري شما لحظاتي نيك را سپري كنم. در پايان بايستي خدمت تمامي خوانندگان محترم انساني بسيار انساني عرض كنم كه تمامي مطالب مرتبط با نيچه و فلسفه او در وبلاگ محفوظ و از قسمت آرشيو قابل دسترسي مي باشد. از ين پس انساني بسيار انساني با مطالبي نو مهمان شما خواهد بود و مباحث مرتبط با نيچه در گروه نیچه در یاهو پيگيري خواهدشد.

احسان گزوكي – 3 تير 1387

فیلمی از نیچه

gazooki — Tue, 13 Nov 2007 19:08:18 GMT

دانلود فيلمي از نيچه در واپسين سالهاي عمرش (1899 – 1895)

دانلود فيلم با كيفيت WMV

دانلود فيلم با كيفيت MP4

فرهنگ اصلی شخصیت های نیچه 2

gazooki — Tue, 31 Jul 2007 19:08:18 GMT

قسمت دوم و پایانی

انسان هاي برتر

آنان چندگانه اند، اما بر اقدامي واحد دلالت دارند:‌‌‌‌‌‍[يعني] ارزش هاي انساني را، پس از مرگ مسيح، جايگزين ارزشهاي الاهي ساختن؛ بنابراين آنان معرف شدن فرهنگ، يا تلاش براي گذاشتن انسان به جاي خدايند. از آنجا كه اصل ارزشيابي ثابت باقي مي ماند، از آن رو كه تبديل سرشت انجام نمي پذيرد، آنان كاملا متعلق به هيچ انگاري اند و به دلقك زرتشت نزديك تر از خود زرتشت. آنان «ناموفق» و «ناكام»اند، و نه خنديدن مي دانند، نه بازي كردن، و نه رقصيدن. توالي آنان، به ترتيب منطقي، عبارتست از:

1- آخرين پاپ: او مي داند كه خدا مرده است، اما مي پندارد كه خدا خودش را از سر ترحم خفه كرده است، چون ديگر نمي توانسته است عشق خود را به انسان برتابد. آخرين پاپ بدون ارباب گرديده است، با اين همه آزاد نيست، او با خاطرات زندگي مي كند.

2- دو پادشاه: آنان معرف جنبش «اخلاقي گرداندن آداب و رسوم اند». جنبشي كه هدفش تربيت و تعليم انسان، ساختن انسان آزاد با قهر آميز ترين و مجبور كننده ترين وسايل است. همچنين دو پادشاه وجود دارند، يكي سمت چپ براي وسايل و يكي سمت راست براي هدف. اما، اصول اخلاقي و آداب و رسوم، هم قبل و هم بعد از مرگ خدا، خواه براي وسايل و خواه براي هدف، خود به تباهي مي گرايد، در حهت مخالف ترتبيت مي كند و برمي گزيند و به نفع «عوام» سقوط مي كند (پيروزي بردگان). اين دو پادشاه اند كه خر را به همراه مي آورند، خري كه مجموع انسان هاي برتر او را خداي جديد خود خواهند ساخت.

3- نفرت انگيز ترين انسان ها: اوست كه خدا را كشته است، زيرا تاب تحمل ترحم اش را نداشته است. اما او همواره انساني است با سيمايي زشت؛ احساس ناراحتي وجدان به خاطر خدايي كه از دست او مرده است، نه به خاطر خدايي كه به دست او مرده است. به جاي ترحم از جانب خدا، ترحم از جانب انسان ها را مي شناسد، و نيز ترحم عوام را كه باز هم توانفرساتر است. اوست كه ورد خواني خر را رهبري مي كند و «آري» دروغين را بر مي گزيند.

4- انسان زالو صفت: او خواسته است شناخت را جايگزين ارزش هاي الاهي، دين و حتي اخلاق سازد. شناخت بايد علمي، دقيق و برنده باشد. چندان اهميتي ندارد كه موضوع آن كوچك يا بزرگ باشد، شناخت دقيق كوچكترين چيزها جايگزين اعتقاد ما به ارزش هاي بزرگ مبهم خواهد شد. از اين روست كه انسان بازويش را به زالو مي سپارد و به عنوان وظيفه و آرمان شناختن، چيز كاملا كوچكي را برمي گزيند: مغز زالو ( بدون برگشتن به علل آغازين). اما انسان زالو صفت نمي داند كه شناخت همانا خود زالوست، و زالوست كه در جايگاه اخلاق و آيين مي ايستد، و همان هدف آنها را دنبال مي كند: شكافتن زندگي، مثله كردن زندگي و داوري كردن درباره زندگي.

5- گداي خود خواسته: او حتي از شناخت چشم پوشيده است. او فقط به خوشبختي انسان اعتقاد دارد، او خوشبختي را روي زمين مي جويد، اما خوشبختي انسان هر اندازه هم كه سطحي باشد، حتي در ميان عوام، كه كينه توزي و وجدان ناراحت محركشان است، و جود ندارد. خوشبختي بشري فقط نزد گاوان ديده مي شود.

6- جادوگر: همانا انسان باوجدان ناراحت است، كسي كه هم در زمان حكمفرمايي خدا و هم پس از مرگ خدا، به كار خود ادامه مي دهد. وجدان ناراحت اساسا خاصيت بازيگر كمدي و نمايشگر را دارد. وجدان ناراحت همه نقش ها، حتي نقش كافر، حتي نقش شاعر، حتي نقش آريان را بازي مي كند. اما همواره دروغ و ناسزا مي گويد. با گفتن «تقصير من است» مي خواهد ترحم برانگيزد.

7- سايه سيار: اين فعاليت فرهنگ است. فرهنگي كه در همه جا، براي تحقق بخشيدن به هدف اش(انسان آزاد، منتخب و رام شده)كوشيده است: در دوران حكمفرمايي خدا، پس از مرگ خدا، در شناخت، در خوشبختي، و جز آنها، فرهنگ در همه جا به هدف خود نرسيده است، زيرا اين هدف خودش سايه است، اين هدف، ‌‌[يعني] انسان برتر، خودش ناكام و از دست رفته است. اين سايه ي زرتشت است – هيچ چيز مگر سايه اش- كه همه جا به دنبال اوست، اما در هنگام دو ساعت مهم تبديل سرشت، يعني نيمه شب و نيم روز، ناپديد مي گردد.

8- پيشگو: او مي گويد «همه چيز بيهوده است». او آخرين مرحله هيچ – انگاري را خبر مي دهد؛ لحظه اي كه انسان چون به بيهودگي تلاش اش براي نشستن به جاي خدا پي برده است، ترجيح مي دهد به جاي طلب كردن نيستي، ديگر هيچ چيز نخواهد. بنا براين، پيشگو خبر از واپسين انسان مي دهد. او، چون پايان هيچ – انگاري واقعا پايان مي پذيرد، به دست خودش شكست مي خورد: زمان تبديل سرشت و ابرانسان نزديك است.

زرتشت و شير

زرتشت نه ديونيزوس، كه فقط پيامبر اوست. اين فرو دستي را مي توان به دو صورت بيان كرد؛ نخست مي توان گفت كه زرتشت در مرحله «نه» باقي مي ماند. بي ترديد، اين نه، ديگر آن نه ي هيچ انگاري نيست. اين «نه ي مقدس» شير است. اين نابودي همه ارزش ها پذيرفته شده است، ارزش هايي كه به درستي هيچ انگاري را تشكيل مي دادند. اين «نه ي» ترانه هيچ انگارانه (Trans-nihilist)، جزء ذاتي تبديل سرشت است. همچنين به نظر مي رسد كه زرتشت هنگامي كه دست هايش را در يال شير فرو مي برد، كارش را به پايان رسانده است. امابه واقع زرتشت در مرحله نه، حتي نه ي مقدس و تبديل كننده، باقي نمي ماند. او كاملا در اثبات ديونيزوسي سهيم است، او هم اكنون ايده اثبات است، ايده ديونيزوس. همان طور كه ديونيزوس در بازگشت ابدي آريان نامزد مي شود، زرتشت نامزد خود را بازگشت ابدي مي يابد. همانطور كه ديونيزوس پدر ابر انسان است، زرتشت ابرانسان را فرزند خود مي داند. با اينهمه زرتشت از كودكان خودش عقب افتاده است؛ او فقط مدعي است، نه عنصر تشكيل دهنده حلقه ي بازگشت ابدي. او همه شرايطي را كه انسان در آنها غالب و مغلوب مي شود، و در آنها شير كودك مي گردد، به وجود مي آورد و بدين گونه بيش از آنكه مولد ابرانسان باشد، اين فرآوري را در انسان تضمين مي كند.

فرهنگ اصلي شخصيت هاي نيچه

gazooki — Sat, 24 Mar 2007 19:08:18 GMT

قسمت اول

عقاب و مار

اينان حيوانات زرتشت اند. مار به دور گردن عقاب پيچيده است. بنابراين، هر دو بازگشت جاودان را همچون اتحاد، حلقه در حلقه، همچون نامزدي زوج ديونزيوس – آريان بيان مي كنند. اما آن را به شيوه حيواني، همچون يقيني بي واسطه يا وضوحي طبيعي بيان مي كنند. (ذات بازگشت جاودان، يعني خصلت گزينشگرانه اش، خواه از ديدگاه انديشه و خواه از ديدگاه هستي، بر آنان پوشيده مي ماند. از همين رو، از بازگشت جاودان، نوعي ‹‹ياوه گويي›› و ‹‹ورد زبان›› مي سازند. افزون بر آن، مارگسترده مبين چيزي توانفرسا و نا ممكن موجود در بازگشت جاودان است. مادام كه بازگشت جاودان چونان يقيني پنداشته شود كه به موجب آن، هم چيز باز مي گردد).

خر يا شتر

اينان حيوانات بيابان اند(هيچ – انگاري). آنان بار مي برند، آنان تا عمق بيابان بار مي برند. خر دو عيب دارد: نه اش، نه اي دروغين، ‹‹نه ي›› كينه توزي است و علاوه بر آن، آري اش (عر – آري، عرآري) آري دروغين است. او مي پندارد كه اثبات كردن معناي حمل كردن و به عهده گرفتن است. خر، پيش از هر چيز، حيوان مسيحي است. او با ارزش هاي به اصطلاح ‹‹برتر از زندگي›› را مي برد. پس از مرگ خدا، او بر خودش مي برنهد، بار ارزش هاي انساني را مي برد، مدعي برعهده گرفتن ‹‹واقعيت آن گونه كه هست›› مي شود. خر از آغاز تا پايان، كاريكاتور آري ديونزيوسي و خيانت به آن است؛ او اثبات مي كند، اما فقط فرآورده هاي هيچ انگاري را اثبات مي كند. همچنين گوش هاي درازش مغاير با گوش هاي كوچك، مدور و پر و پيچ و خم ديونزيوس و آريان است.

عنكبوت يا رتيل

اين روحيه انتقام گيري يا كينه توزي است. قدرت سرايتگرش، نيش اوست. خواست اش، خواست كيفر دادن و قضاوت كردن است. سلاح اش تار است، تار اخلاق. موعظه اش، مساوات است(اين كه همه دنيا شبيه خودش شوند!).

دلقك(ميمون، كوتوله يا ديو)

اين كاريكاتور زرتشت است. او از زرتشت تقليد مي كند، اما همچون سنگيني كه از سبك تقليد كند. همچنين معرف بدترين خطر زرتشت است: خيانت به مسلك و آئين. دلقك تحقير مي كند، اما تحقيركردن او از كينه توزي ناشي مي شود. او روح سنگيني است. او همچون زرتشت، مدعي پيشي گرفتن و چيره شدن است. اما چيره شدن براي او بدين مفهوم است:يا بر دوش ديگري سوار شدن (بر دوش انسان و بر دوش خود زرتشت خزيدن)، يا از روي آن پريدن. اين، دو تعبير نادرست ممكن درباره ‹‹ابرانسان›› است.

ادامه دارد...

تولدی دیگر

gazooki — Wed, 14 Mar 2007 18:01:18 GMT

‹‹زرتشت سي ساله بود كه زادبوم و درياچه ي زاد بوم خويش را ترك گفت و به كوهستان رفت. اينجا با جان و تنهايي خويش سرخوش بود و ده سال از آن نيازرد. اما، سرانجام، دل اش دگر گشت و بامدادي با سپيده دم برخاست، برابر خورشيد گام نهاد و با او چنين گفت:

اي اختر بزرگ! تو را چه نيك بختي مي بود اگر نمي داشتي آناني را كه روشني شان مي بخشي! تو ده سال اينجا به غارم برآمدي : اگر من و عقاب و مارم نمي بوديم تو از فروغ خويش و ازين راه سير مي شدي. ليك ما هر بامداد چشم به راهت بوديم و سر ريزت را ازتو بر مي گرفتيم و تو را بهر آن شكر مي گزارديم.هان! از فرزانگي خويش به تنگ آمده ام و چون زنبوري انگبين بسيار گرد كرده، مرا به دست هايي نياز است كه به سويم دراز شوند.››

چنين گفت زرتشت، پيش گفتار زرتشت، بند 1، ترجمه ي داريوش آشوري

انساني بسيار انساني، بعد از مدتي طولاني دگربار با نگاشتي بر انديشه هاي نيچه به ميان شما خواهد آمد. اين بار هم چونان هميشه با فرازي از ‹‹چنين گفت زرتشت›› آغاز كرديم، چرا كه همانگونه كه استاد آشوري در مقدمه خود بر اين كتاب نگاشته حكايت اين كتاب حكايتي دگر است و هر كس خود را به آن بسپارد چيزي از آن مي گيرد.

دير زماني بود كه در ميان شما نبودم، البته تمامي خوانندگان انساني بسيار انساني با بازديدها و نظرات خود مرا از الطاف خود بي دريغ نگذاشتند و در آغاز سال نو و بهاري تازه مرا دوباره قلم بدست در ميان خود پذيرفتند تا با نگرشي نو به بررسي عادلانه اي از افكار و آراي نيچه بپردازيم، باشد كه اين بار دهاني براي گوشهايتان باشم.

درنگارش جديد كه از سال نو آغاز خواهد شد، به بررسي نكات ظريف تري از فلسفه نيچه خواهيم پرداخت. در مطلب آغازين سال جديد نگاهي خواهيم داشت به شخصيت هاي گوناگوني كه به كرات در فلسغه نيچه و شكل گيري آرا و انديشه هاي او نقش داشته اند. چه شخصيت هايي كه كنار يا برعليه او و در حيات او زيسته اند به مانند خواهر، مادر، لو سالومه، پل ره، واگنر و ... و چه شخصيت هايي كه خالق آنها خود نيچه بوده يا از آنها در فلسفه خود ياد كرده است؛ شخصيتهايي چون حافظ، سعدي، ديونزيوس و همراهاني چون عقاب و مار و پادشاه و مسيح و ...

در نگارش به مرور و به تفصيل به همه اين موارد خواهيم پرداخت. تا بهار دلكشي ديگر...

احسان گزوكي

زمستان 85

مقدمه یی بر مطالعه آثار نیچه

gazooki — Mon, 22 May 2006 10:07:18 GMT

فريفته نوع و سبك من شده اي،

و در پي من سفر مي كني؟

صادقانه به راه خود برو،

خواهي ديد كه – آهسته، آهسته – از من پيروي مي كني!

براي فهم نظرات نيچه، شيوه ي نوشتن او و طرز بيان ديدگاه هايش (سبك او) همان قدر مهم است كه توجه به چيزي كه مي گويد (محتوا). اين امر، به ويژه با توجه به برداشت نيچه از حقيقت، تاويل آثار او را با دشواري هاي عظيمي رو به رو مي كند. مساله يي كه نيچه ما را به بررسي آن فرا مي خواند اين است كه آيا اصول موضوعه ي منطق به كار درك واقعيت مي آيند يا اين كه آن ها صرفا وسايلي هستند كه ما به كمكشان واقعيت (از جمله خود مفهوم «واقعيت») را مي آفرينيم (خواست قدرت، 516). او مي گويد، حقيقت چيزي نيست كه بايد «يافته» يا «كشف» شود، بل چيزي است كه «بايد آفريده شود و فرايندي را نامگذاري كند»؛ شناساندن حقيقت «نوعي تعيين فعالانه است و نه آگاه شدن از چيزي كه به خودي خود قطعي و تعيين شده است. واژه ديگري است براي خواست قدرت» (خواست قدرت، 552).

نيچه مي گويد، آنچه كه بايد بيشترين علاقه را در ما به وجود آورد اين نيست كه آيا تفسير ما از جهان، حقيقي است يا دروغين ( اين را هرگز به طور مطلق نمي توان دانست)، بل اين است كه آيا اين تفسير، خواست قدرت را براي نيرومندي و كنترل جهان پرورش مي دهد، يا هرج و مرج و ناتواني را. نيچه اين نكته را درباره ي ارزش ها و احكام اخلاقي نيز صادق مي داند. او مي گويد، تحليل ما درباره ي اين ارزش ها و احكام بايد نه بر «ادعاي حقيقت داشتن » عرفي آن ها، بل بر اين مساله تكيه كند كه آيا آن ها شكل هاي غني، نيرومند و سرشار زندگي را منعكس مي كنند يا شكل هاي ناتوان، فرسوده و تباهي آور را.

نيچه آثار خود را تحصيل شك، دل بري و بي باكي مي ناميد. او مي گفت، انديشه او درباره زندگي ممكن است نه تنها مايه ي تسلا بل مايه گمراهي نيز باشد، اما سخن گفتن «غير اخلاقي، فوق اخلاقي، به «فراسوي نيك و بد» رفتن» همين است (انساني بسيار انساني، پيشگفتار). او سپس مي گويد، نوشته هايش براي برانگيختن مردم به واژگوني و ارزيابي دوباره ي همه ارزشها پيشين (نيك، بد، عادلانه، ناعادلانه و غيره) طرح شده اند. نيچه مي پرسد آيا تجربه ي او از زندگي تنها تجربه شخصي اوست يا اين كه معناي عام تري دارد (انساني بسيار انساني، بخش6). نيچه خود نمي تواند به اين پرسش پاسخ دهد. او در اوخر زندگي خود پي برد كه سرنوشت او اين است كه «پس از مرگ به دنيا بيايد». فلسفه ي «فراسوي نيك و بد» او خطاب به شنونده ي ناشناسي است كه در آينده جاي دارد، آينده يي كه او مي تواند تنها آن را بشارت و پيش آگاهي دهد. يكي از معاني ابرانسان در آثار او همين است: آناني كه از پسِ «انسان» مي آيند هم آنان اند كه از پسِ (كه به معني «برفرازِ»، «آن سويِ» و «فراسوييِ» نيز هست) نيچه مي آيند.

اگر بدانيم نيچه كيست، مي توانيم تعيين كنيم كه ما پيش از او آمده ايم يا پس از او، با او هستيم يا بر او. مهم ترين هدف فلسفه نيچه ايجاد خودسالاري در خوانندگان است. اين كه او پيشگفتار آنك انسان را با پاره متن مهمي از چنين گفت زرتشت به پايان مي برد، خالي از معنا نيست. زرتشت پس از تحمل ده سال تنهايي بر انسان فرود مي آيد تا معني مرگ خدا را آموزش دهد. اما آنچه او مي جويد نه پيرو و نه مريد بل همراه و همافرين است:

« شما آن گاه که مرا يافتيد هنوز خودرا نجسته بوديد. مومنان همه چنين اند. ازين رو ايمان چنين کم بهاست.

اکنون به شما مي گويم که مرا گم کنيد وخود را بيابيد. وتنها آن گاه که همگان مرا انکار کرديد، نزد شما باز خواهم آمد. »

نيچه خود بر اين باور بود كه انسان هاي مدرن نمي توانند نوشته هايش را بفهمند، و او پيش از همه براي شنونده ي آينده و «پسا مدرن» مي نويسد. براي مثال، در پيشگفتار تبارشناسي اخلاق مي گويد براي فهم كار آمد آثار او لازم است كه خواننده در «هنر تاويل» «مهارت» داشته باشد. فراگيري اين هنر به چيزي نياز دارد كه انسان مدرن فاقد آن است: تامل. نيچه جايي ديگر نوشته بود كه بدترين خوانندگان آنان اند كه چون «سربازان غارتگر» عمل مي كنند، يعني از هر جا كه دستشان برسد تكه يي بر مي دارند. راه مطالعه ي دقيق و انتقادي آثار او، دنبال كردن سير انديشه ي او و درك وظايفي است كه براي خود چون فيلسوف تعيين مي كند.

خواندن آثار نيچه خطرات عظيمي دارد. در جريان اين كار ممكن است به سلامت خود لطمه ي جدي وارد كنيم. همچنين ممكن است نظرات او را نادرست تعبير كنيم و آن ها را خارج از متن بخوانيم. نيچه بر اين ديدگاه خود درباره ي جهان كه هيچ «واقعيت در خود»ي وجود ندارد و تنها تفسيرهاي اين به اصطلاح واقعيت وجود دارد (فراسوي نيك و بد، 108) تاكيدي خاص داشت.

آنچه من در اين يك سال در اين مجموعه وبلاگ و اخيرا بحثهاي گروه نيچه در ياهو، در پي آن بوده ام اين است كه خوانندگان «هنر تاويل» را در خودشان بپرورانند (تا نه تنها معني زندگي نيچه بل معني زندگي خود را نيز رمز گشايي كنند) و تاويلي از آثار نيچه بيافرينند كه هم آموزنده و هم بر انگيزاننده باشد، تاويلي كه بتواند حق مطلب را در مورد مبارزه جويي او ادا كند. اريش هلر مي نويسد نمونه ي نيچه چنان بي مانند و ترسناك است كه نمي توان از آن تقليد كرد، و با اين همه چنان مهم است كه ناديده اش نيز نمي توان گرفت.

ارزیابی دوباره ارزشها

gazooki — Sun, 23 Apr 2006 19:08:18 GMT

شناخت و تفسير هر انديشه و صاحب آن، بسته به فرهنگي كه آن انديشه و فيلسوف را مي پذيرد متفاوت است. نيچه فيلسوفي است كه فراتر از هزاره ها و مرزها انديشيده و خوانش هاي متعددي از او فراتر از موطن اصلي اش آلمان موجود است.اولين اين خوانش ها در آلمان تحت تاثير خواهرش اليزابت در پاره اي به تحريف انجاميد كه بارزترين آن، تحريف انديشه هاي نيچه توسط ناسيونال سوسياليسم ها و نازي ها بود. در ايتاليا استقبال و درك نيچه عميقا با اقدام و ويراستاري و نشر آثار نيچه توسط كولي و مونتيناري گره خورده و جنبه هايي از نوزايي نيچه اي در ايتاليا ديده مي شود. در ايالات متحده آمريكا تصويري از نيچه پراگماتيك به چشم مي خورد.

كتب راجع به نيچه كه در 1968 بيش از 4500 عنوان در تمام زبان ها وجود داشت، امروزه عملا خارج از شمار است. با يك جستجوي ساده در موتور جستجوي Google به بيش از 12 ميليون يافته و مقاله از نيچه و درباره نيچه مي رسيم كه سهم خوانش هاي ايراني و مقالات فارسي نيز در اين بين چشمگير است.

وبلاگ انساني بسيار انساني در آستانه يك سالگي خود قرار دارد، و در اين يك سال سعي داشته با تكيه بر مستند ترين و قوي ترين خوانش ها و تفسير ها سهمي در جهت شناساندن نيچه به ايرانيان داشته باشد. البته خوانندگان اين وبلاگ بايد بگويند كه چقدر در رسيدن به اين مهم موفق بوده ام. بهر روي تلاش من در اين مجموعه وبلاگ كه اخيرا در گروه نيچه در ياهو نيز ادامه پيدا كرده، صرفا شناساندن دقيق فيلسوفي بوده كه ايرانيان را راستگوترين و راست تيرانداز ترين قوم تاريخ مي داند.

در ايران متاسفانه به دليل مواردي كه خارج از بحث ماست تلاش دقيق و خالي از تعصب و غرض ورزي براي شناساندن نيچه نشده است و به جز ترجمه هاي دقيق استاد ارجمند «داريوش آشوري» و البته برخي ديگر از دوستان، مستندات دقيقي از آثار و انديشه هاي نيچه در دسترس نيست.

متاسفانه عده اي روشنفكر نما، با پيراهن عثمان قرار دادن جمله «تنها آن گاه كه همگان مرا انكار كرده ايد، نزد شما باز خواهم گشت» نيچه، سعي در تخريب تمام خوانش ها و تفسير هاي نيچه داشته اند كه البته خود نيچه جواب اين مگسان بازار را در چنين گفت زرتشت اينگونه مي دهد:

«بنگريد اين زايدان را! هميشه بيمار اند. زرداب خود را بالا مي آورند و روزنامه اش مي خوانند. يگديگر را مي بلعند، اما يكديگر را نيز نمي توانند بگوارنند. بنگريد اين زايدان را! هر چه بيش تر ثروت گرد مي كنند مسكين تر مي شوند. در پي قدرت اند، اين ناتوانان، و نخست اهرم قدرت، پول بسيار![1]

با روان هاي تنگ شان به تو مي انديشند و همواره از تو انديشناك اند! سرانجام انديشيدن بسيار به هر چيز انديشناكي است. با ستايش هاشان نيز وز-وزكنان گردت مي گردند. اما ستايشگري شان نيز پيله كردن است و بس. اينان ستايشگران اند و لابه گران و ديگر هيچ.»[2]

يك سال با انساني بسيار انساني، با شما بودم و از نيچه گفتم و فلسفه او. در اين يك سال سعي داشته ام صرفا ديني را كه به او به عنوان يك ايراني احساس مي كنم ادا كنم. نيچه براي ايرانيان كم نگذاشته است. توجه او به فرهنگ غني و باستاني ما و همنشيني او با اشعار حافظ، مولوي و سعدي او را هميشه نزد ايرانيان محبوب نگاه خواهد داشت. اميدوارم كه كج فهمي و كج سليقگي در تفسير انديشه هاي او، باعث نشود كه خوانش هاي غلطي از نيچه در ايران به جهاني كه امروزه براي او حق شهروندي در نظر مي گيرد عرضه كنيم. اينك گاه ارزيابي دوباره همه ارزشها ست.

احسان گزوكي

ارديبهشت 1385

1- چنين گفت زرتشت، ترجمه داريوش آشوري، چاپ پانزدهم – انتشارات آگه، گفتار درباره ي بت نو ص 62

2- چنين گفت زرتشت، ترجمه داريوش آشوري، چاپ پانزدهم – انتشارات آگه، گفتار درباره ي مگسان بازار ص 65

نیچه و تبارشناسی اخلاق

gazooki — Mon, 27 Mar 2006 19:08:18 GMT

اخلاق آن گونه كه تا كنون فهميده شده است – آن گونه كه سرانجام شوپنهاور آن را به عنوان «انكار خواست زندگي» فرمول بندي كرد- خود غريزه ي فساد است .... حكم محكومان است.

نيچه، غروب بت ها،

«اخلاق همچون ضد طبيعت»، 5

نيچه در زندگي نامه خود نوشت خود آنك انسان كه در پاييز 1888 نوشته شده است، درباره آثار خود تامل و پيشرفتش را به سوي خويش باز بيني مي كند، يعني به اين نكته مي ا نديشد كه او چگونه به آنچه او هست، نيچه آموزشگر، تبديل شده است. او آثار خود را به دو بخش متمايز تقسيم مي كند، يك بخش آري گوي (آثار نوشته شده در فاصله 1878تا 1885) و يك بخش نه گوي (آثار نوشته شده پس از 1885). بخش نه گوي آثار او به ارزيابي دوباره همه ي ارزش ها، «جنگ بزرگ – زنده كردن روز تصميم» مربوط مي شود. آنچه نيچه فرا مي گيرد، همان گونه كه او خود در آنك انسان مي پذيرد اين است كه براي تاييد (آري گفتن) بايد در عين حال نفي كرد (نه گفت): «نفي كردن، شرط آري گفتن است» (آنك انسان، «چرا من يك سرنوشتم»، پاره متن 4).

در مرز بين دو بخش آثار او، فراسوي نيك و بد، منتشر شده در 1885، قرار داردكه نيچه بعدها آن را « در اساس، نقد مدرنيته» توصيف كرد. در صفحه ي عنوان تبارشناسي اخلاق، نيچه به خوانندگان خود اطلاع مي دهد كه اين اثر در «تكميل و توضيح» فراسوي نيك و بد نوشته شده است. نيچه، در پاره متن آخر پيشگفتار تبارشناسي، مي گويد اگر اين كتاب «درك ناپذير است و گوش ها را آزار مي دهد»، تقصير لزوما از او نيست، زيرا او مي بايست فرض كند كه خواننده با نوشته هاي آغازين او آشناست. افزون بر اين، او در پاره متن 3 پيشگفتار سرنخي براي چگونگي درك نوشته هايش به طور كلي به دست مي دهد. نيچه در اين جا نشان مي دهد كه تقسيم بندي آثارش در آنك انسان به عنوان نوشته هاي آري گوي و نه گوي، گمراه كننده و تا اندازه زيادي خودسرانه است. او مي گويد درست آن است كه بگوييم تمام آثار يك فيلسوف از يك خاك مي رويند: «انديشه هاي ما، آري و نه گفتن هاي ما، و اگر و اما گفتن هاي ما، همه با همان ضرورتي از درون ما رشد مي كنند كه ميوه از دل درخت- به هم مر بوط و با هم خويشاوندند، و همه از يك اراده، يك وضع جسماني، يك خاك، و يك خورشيد نشان دارند».

تبارشناسي اخلاق از سه مقاله تشكيل مي شود، كه نيچه، در آنك انسان مي گويد، بيانگر «سه بررسي مقدماتي تعيين كننده ي يك روانشناس براي ارزيابي دوباره همه ارزش ها» است. پژوهش نخست به رديابي زايش مسيحيت از دل «روحيه بيزاري»مي پردازد؛ پژوهش دوم نوعي «روانشناسي وجدان» به دست مي دهد، كه در آن منظور از «وجدان» نه نداي خدا در انسان بل غريزه ي بيرحمي است كه پس از سركوب شدن دروني شده است؛ پژوهش سوم و آخر به معني آرمان هاي زاهدانه مي پردازد، و به ويژه اين نكته را بررسي مي كند كه چگونه آرمان «كشيش» قدرت بزرگ خود را بر بشريت به دست مي آورد.

هدف تبارشناسي اخلاق اين است كه، با عريان كردن خواست قدرتي كه در پس طرح ارزش هاي اخلاقي نهفته است، و با رديابي خاستگاه و تبار ارزش ها، زير پاي ادعاهاي جهان گرايانه و انسان باورانه ها ي ارزش هاي اخلاقي را خالي كند. تبارشناسي، كار انتقادي مهمي است، زيرا نشان مي دهد كه تمام ارزش ها و آرمان ها فراورده هاي تغيير و تحول تاريخي هستند. هر مفهومي، هر شوري و هر احساسي تاريخ دارد[1]. بدين سان، هيچ چيزي ثابت و تغيير ناپذير نيست؛ هر آنچه كه وجود دارد، از جمله نهادهاي قانوني، رسوم اجتماعي، و مفاهيم اخلاقي، تحول پيدا كرده و فراورده ي شكل خاصي از خواست قدرت است. نيچه با تحليل «خاستگاه ها» مي خواهد نشان دهد كه در آغاز پيدايش چيزها، ستيزه، مبارزه و جدال وجود داشته است. اهداف نيچه در بازسازي گذشته، اهداف عملي هستند. او مي خواهد با پيشداوري هاي عصر كنوني كه تفسيري را بر گذشته تحميل مي كنند تا براي ارزش هاي دمكراتيك و نوع دوستانه ي خود پشتوانه به دست آورند، مقابله كند.

در «تبارشناسي اخلاق[2]»، نيچه در مقاله ي اول توجه خود را بر مفهوم «خود» متمركز مي كند، برداشت هاي اشرافي و مسيحي از كنش انساني را در مقابل هم قرار مي دهد، و لحظه يي را كه مفهوم «خود» چون چيزي جدا از طبيعت و تاريخ به تصور در مي آيد، شناسايي مي كند. در مقاله ي دوم، هدف او نشان دادن جد اشرافي مفاهيم قانون و عدالت است تا ديدگاه «واكنشگرانه»يي را كه خاستگاه اين مفاهيم را نيازهاي جمعي افراد ضعيف و بي امنيت مي داند، به مبارزه فرا خواند. نيچه با نشان دادن اين نكته كه اخلاق تاريخ دارد، و انواع متفاوتي از اخلاق وجود دارند، مي خواهد ما را متقاعد كند كه هيچ اخلاق واحد و جهانشمولي كه براي همه نوع انسان ها اعتبار داشته باشد، وجود ندارد. امروز اخلاق گله يي- حيواني بر ما حاكم است كه از پذيرش اين نكته سرباز مي زند كه خود تنها يك چشم انداز خاص و جزيي درباره جهان است. سروري اين نوع اخلاق است كه او مي خواهد به مبارزه فرا خواند.

بنابراين، نيچه تاريخ را در خدمت منافع عملي به كار مي گيرد: تاويل همچون تغيير شكل. اما اهميت كتاب به اهداف اشرافي اعلام شده در آن منحصر نمي شود. اين اثر كوششي اصيل و بر انگيزاننده براي نشان دادن اين نكته است كه مفاهيم اخلاقي و حقوقي تاريخ دارند. نيچه به ما مي گويد تقريبا هر چيزي كه وجود دارد در معرض تاويل است؛ زندگي خود چيزي نيست جز ستيزه و جدال ارزش ها و مبارزه براي تاويل انديشه ها و آرمان ها. «تبارشناسي»، ستيزه را در «هنر تاويل» نشان مي دهد.

1- در اين مورد نگاه كنيدبه : Michel Foucault's now classic essay, 'Nietzsche, Genealogy, and History'

اين مقاله فوكو، به رغم برخي نكات هوشمندانه، بيشتر درباره ي برداشت فوكو از تاريخ سخن مي گويد تا برداشت نيچه.

2- تبارشناسي اخلاق، ترجمه داريوش آشوري، انتشارات آگاه

نیچه؛ نبوغ و جنون

gazooki — Thu, 23 Mar 2006 19:08:18 GMT

«زمان ما پيش رس بدنيا آمدگان هنوز فرا نرسيده است، فقط پس فردا از آن من است».

اين است دلداري نيچه در سوگ خويش

«عده اي پس از مرگ متولد مي شوند».

نوابغ هميشه قدري زودتر بدنيا مي آيند و يا اينكه روياهايشان پيش از زمان خويش شكوفا مي شود و انديشه هايشان قبل از موعد مقرر به بلوغ مي رسد. اينان بدعتي در مسير تاريخ ايجاد مي كنند و همچون اولين ستاره شامگاهي ديدگان را خيره مي سازند. جسمشان به واسطه سنگيني و تندي افكارشان فرسوده مي شود و پيش از آنكه ثمره انديشه هايشان در «فردا» به گُل نشيند، در تالاب زندگاني «امروز» به گِل مي نشيند.

نيچه در انتهاي زندگاني پربارش دچار جنون گرديد. شايد تا كنون وجه اشتراك نبوغ و جنون را در گذر تاريخ، در مورد نوابغ تجربه كرده باشيم. «با يك جستجوي دقيق در تيمار خانه ديوانگان، اشخاصي را خواهيم ديد كه بدون چون و چرا داراي مواهب عالي بوده اند و نبوغ آنها از خلال جنونشان به طور مشخص آشكار بوده است ...»[1] در حالي كه نبوغ اساسا عصيان بر عليه طبيعت و تمرد از اراده حيات است. چرا كه نوابغ هميشه عجول وسركش و تا حد غير قابل تحملي در يكي از حالات و افعال خويش غير معمول و دچار نوع خاصي از جنون مي شوند. افراط يا تفريط نقطه بارزي است كه هميشه آبستن آن هستند و يكي از مشخصات و مميزات آنها همين غير طبيعي بودن آنهاست و شايد طبيعت داراي چنين مشخصه بارزي است كه نوع انسان اجتماعي و «گله اي» آن را به ميل و هاضمه خود تغيير داده است. «طبيعت نبوغ را فقط به عده معدودي مي دهد زيرا مزاج نوابغ مانع بزرگي براي راه عادي زندگي كه طالب توجه به جزييات و امور آني است، مي باشد»[2].

نبوغ زودرس نيچه او را بين تقابل حال و آينده قرار مي دهد. از همين رو جسمش شايد به موازات زندگي و حيات «انسان امروزين» قرار داشت، اما انديشه اش در فرا زماني و «آينده» مي تاخت. عدم توازي و تفاهم با واقعيت و حقيقت از اينجا ناشي مي شود و اين امر مشاجرات دروني را فراهم مي سازد و جسمش را بيمار و تحت سيطره خود قرار مي دهد.

حيات عيني و عملي نيچه همراه با لطافت شاعرانه و حجبي متين بوده است «در زندگي عادي او مردي مودب و متين بود و هميشه مواظب پاكي ظاهر و لباس هاي خود بود اما اين وضع عادي ظاهري براي روحي بود كه از بيابان و يا كوهستان آمده بود». به طوري كه در «سوم ژانويه در ميدان تورنيو ناگهان بازوان را دور گردن اسب پيري كه به گاري بسته شده بود، حلقه مي كند و غوغايي به راه مي اندازد» ليكن توسن انديشه اش در نهايت او را در يك بحران و جنگ نابرابر دروني قرار مي دهد.

«شايد طبيعت با ديوانه كردن وي بر او رحم آورد» چرا كه طبيعت با فردي جسور و گستاخ كه پيش از موعد به پايكوبي و رقص مي پردازد «هنوز دوره من فرا نرسيده است، فقط پس فردا از آن من خواهد بود» واضح است چه معامله اي خواهد كرد! بي شك دست برد به خزانه و اسرار و ناموس طبيعت جرم محسوب مي شود و ا ين نامحرم بايد گوشمالي شود.

«بي شك فكر تند نيچه او را زودتر از وقت پخته كرد و بسوخت، پيكار او با عصر خويش تعادل مغزش را بر هم زد. «جنون راهي است كه طبيعت فرا روي نوابغ قرار مي نهد براي اجتناب آنها از درد و رنج[3]».

و سرانجام نيچه در 25 آگوست 1900، چشم از جهان فرو مي بندد. خواهر او تعريف مي كند كه ساعتي پيش از درگذشت او رعد و برق شديدي بود و او تصور مي كرد كه برادرش در حين رعد و برق خواهد مرد. اما او در اواخر شب خود را بازيافت و دوباره به هوش آمد و سعي كرد كه صحبت كند: «وقتي كه صبح ساعت دو به اتاقش رفتم تا نوشابه اي نيروبخش به او بدهم به محض آنكه آباژور را به كناري كشيدم تا مرا ببيند ناگهان از روي شادي و نشاط فرياد كشيد «اليزابت!» من گمان بردم خطر رفع شده است او پس از چند ساعت خوابيد و تصور مي كردم كه به بهبوديش كمك خواهد شد اما حالت صورتش رفته رفته تغيير مي كرد و تنفس او مشكل تر مي شد:

سايه مرگ بر سرش افتاده بود. دوباره چشمان عجيب خود را باز كرد و به سختي اندك حركتي كرد، دهانش را باز و بسته كرد و به نظر مي رسيد مي خواهد چيزي بگويد ولي در گفتنش ترديد داشت. و براي كساني كه در كنارش ايستاده بودند چنين مي نمود كه در آن زمان صورتش اندكي قرمز شده است. بعدا يك لرزه كوچك نمود و نفس عميقي كشيده و آرام و بي صدا پس از نگاهي شكوهمند چشمانش را براي هميشه فرو بست».

«زرتشت هم بدين سان ديده از جهان فرو بست»[4].

«نبوغ براي كمتر كسي اين همه گران تمام شده است».

منبع: طلوع ابر انسان

1- تاريخ فلسفه، ويل دورانت، ترجمه عباس زرياب خويي، ص 229

2- تاريخ فلسفه، ويل دورانت، ترجمه عباس زرياب خويي، ص 301

3- تاريخ فلسفه، ويل دورانت، ترجمه عباس زرياب خويي، ص 390

4- نيچه فيلسوف فرهنگ، تاليف كاپلستون، ترجمه بهبهاني و جبلي، ص 59